17 feb. 1999
3 minuten
Hoe klinkt de zon? Heliofoon, een installatie van geluidskunstenaar Aernoudt Jacobs, zet zonlicht om in geluid. Het begrip ‘omgevingsgeluid’ krijgt daarmee een heel andere dimensie. Jacobs werkte voor zijn Heliofoon nauw samen met onderzoekers van het Laboratorium voor Akoestiek va de KU Leuven, onder leiding van professor Christ Glorieux.
Professor Glorieux: "Aernoudt nodigde ons zo’n anderhalf jaar geleden uit op één van zijn tentoonstellingen. Hij was op dat ogenblik al even bezig met het bestuderen van de empirische theorieën over geluid die in de negentiende eeuw werden ontwikkeld. Wij lieten hem kennismaken met het foto-akoestisch effect. Dat gebruiken we in het laboratorium om geluidsgolven op te wekken in en nabij materialen en structuren, om van daaruit hun thermische en elastische eigenschappen te bepalen. Zo ontstond zijn idee om een installatie te maken die op dat principe is gebaseerd."
Bell
Het foto-akoestische effect werd eind negentiende eeuw ontdekt door Alexander Graham Bell, en houdt in dat zonlicht dat repetitief en in een snel tempo onderbroken wordt door een draaiende schijf met inkepingen, en invalt op een materiaal, een geluidsgolf kan opwekken. Glorieux: "Dat gaat als volgt: telkens als er licht valt op het materiaal, warmt dat op. Een deel van de warmte gaat naar de lucht vlak boven het materiaal, en veroorzaakt een uitzetting – warme lucht is immers lichter dan koude lucht. Het omgekeerde gebeurt wanneer er geen licht valt op het materiaal: het koelt weer af, samen met de lucht erboven, die weer inkrimpt. Wanneer dat repetitief gebeurt, dan gaat dat gepaard met afwisselende uitzettingen en inkrimpingen van een luchtlaag boven het materiaal, die op hun beurt resulteren in afwisselende druktoenames en -afnames, en dus in … geluid."
De heliofoon ziet er wel enigszins anders uit dan de foto-akoestische celdetectoren in het lab, zegt professor Glorieux: "Wij maken gebruik van een microfoon om het geluid binnen de cel te detecteren. Aernoudt brengt het geluid via een hoorn naar buiten, zodat het waarneembaar is voor de buitenwereld."
Muziek
De installatie volgt de stand van de zon, vangt het zonlicht op en concentreert het via een parabolische lens op een kleine vlek. Daar wordt het door een roterende schijf met regelmatige inkepingen periodiek onderbroken. Een fotoakoestische cel transformeert de lichtvariaties en maakt ze hoorbaar via een grote hoorn. Zo komt een muziekstuk voor de zon tot stand, waarbij de klank van de installatie steeds verandert met de sterkte van het licht en met de rotatiesnelheid van de draaiende schijf. De Heliofoon kreeg een plaats op het dak boven de Soetezaal van de universiteit in Leuven, en kan worden waargenomen vanuit de Verbeeckzaal.
De Heliofoon is nog te zien tot 14 oktober bij Stuk, het ‘huis voor dans, beeld en geluid’, Naamsestraat 96, Leuven. De toegang is gratis en de openingstijden zijn hier te vinden.
Symposium
Naar aanleiding van de tentoonstelling vindt op 1 oktober in het Stuk Auditorium om 20.00 uur ook een symposium plaats over kunst en wetenschap. Aernoudt Jacobs geeft hier tekst en uitleg bij het ontstaansproces van Heliofoon. Professor Christ Glorieux, hoofd van de KU Leuven LRD divisie Akoestiek en Thermische Fysica, komt recente wetenschappelijke inzichten voorstellen. Professor Alexandra Supper (Departement voor Technologie en Samenleving, Universiteit van Maastricht) gaat dieper in op de geschiedenis van de relatie tussen kunst en wetenschap, specifiek in het domein van de sonificatie. Vervolgens gaan de sprekers in debat, samen met Katlijn Malfliet (vicerector van Cultuur-, Diversiteits- en Duurzaamheidsbeleid KU Leuven) en Pascal Cools (Flanders DC).
Voor deelname graag reserveren via ticket@stuk.be