Radboud-idee laat zien waar grootste radiotelescoop ter wereld naar luistert

Van 17 tot 21 februari vindt in Stellenbosch, Zuid-Afrika een grote conferentie plaats over de voortgang van SKA. Ook sterrenkundigen van de Radboud Universiteit nemen deel.

Zachtruisende echo’s

De Nederlandse radiotelescoop Lofar is groot, SKA wordt nog veel groter. Deze radiotelescoop wordt bovendien gebouwd op het zuidelijk halfrond en kan zo een ander deel van de hemel afluisteren. Astronomen gaan ermee op zoek naar de zachtruisende echo’s van de oerknal of sterrengeboorten van lang geleden, maar hopen ook korte signalen op te vangen van bijzondere, actuele gebeurtenissen in het universum. En daar is Paul Groot, hoofd van de afdeling Sterrenkunde van de Radboud Universiteit Nijmegen en voorzitter van Nova, de Nederlandse onderzoeksschool voor astronomie, bijzonder in geïnteresseerd: de evolutie van (dubbel)sterren is het hoofdthema van zijn onderzoek.

Radboudlink met SKA

"Ik werk al jaren samen met astronomen in Kaapstad. We kijken met Meerkat, de voorloper van de SKA, naar radio transients, korte signalen van gebeurtenissen in het heelal. Als je zo’n transiënt vindt, wil je ook graag in andere delen van het electromagnetische spectrum kijken naar de bron van die straling, bijvoorbeeld röntgen, UV en ook zichtbaar licht. Nu moeten we in zo’n geval overal en nergens bedelen om telescooptijd – en dan zie je alleen nog maar wat er over is gebleven ná het event dat de radiostraling voortbracht."

Zo kwam Paul Groot op het idee om het anders te doen: niet pas gaan kijken als de radiotelescoop iets bijzonders vindt, maar steeds kijken in de richting waarop de radiotelescoop staat afgesteld. Zodat je bij een bijzondere waarneming meteen ook optische data hebt en belangrijker nog: dat je ook kunt bekijken wat er gebeurde vlak vóór de uitbarsting van radiostraling. Een eenvoudig idee, met een groot effect. ‘Waarom hebben wij dit niet twintig jaar geleden zelf bedacht?’ reageerde de directeur van de Jansky Very Large Array (JVLA) vol zelfverwijt, toen Groot hem zijn creatieve plan vertelde. De JVLA is tot nu toe de grootste radiotelescoop ter wereld.

Van plan naar realisatie

NWO, de Radboud Universiteit, de universiteiten van Kaapstad en Oxford en de Zuid-Afrikaanse sterrenwacht SAAO hebben hun steun toegezegd en in 2015 zal Meerlicht operationeel worden. "Iedere nacht gaan we elke minuut een foto maken van het deel van de hemel waar Meerkat/SKA op dat moment op gericht is. Het is voor Meerkat/SKA ook fijn dat we beeld maken bij hun metingen, radioplaatjes zijn nu eenmaal moeilijker om aan het publiek uit te leggen."

Sterevolutie

Groot hoopt nieuwe supernova-uitbarstingen waar te nemen. "Wij zien in een supernova het effect van weggeslingerd gas, maar er gaat iets aan vooraf. De kern van de ster stort in elkaar, daarbij komt heel veel energie vrij. Die vrijkomende energie reist eerst door de materieschil van de ster en pas als de schokgolf aan de rand van de ster komt zien we straling ontsnappen: licht en radiostraling. Bij een ster ter grootte van onze zon zou zoiets tien minuten duren, maar je hebt ook sterren die zo groot zijn als de baan van de aarde rond de zon, en dan duurt het twintig uur voor de schokgolf uit de kern de buitenkant van de ster bereikt. We zijn benieuwd hoe die schokgolf door de stermassa gaat en wat ons dat vertelt over hoe groot en hoe zwaar die ster is, of het een dubbelster was en in welke levensfase. En wat gebeurt er daarna? Met de combinatie van licht en radio hopen we daar achter te komen."

SKA wordt de grootste radiotelescoop ter wereld en wordt gebouwd in de woestijnen van Zuid-Afrika en Australië. Van 17 tot 21 februari komen astronomen van over de hele wereld bij elkaar in Stellenbosch om de plannen verder te ontwikkelen en de synergie met andere telescopen te bespreken. Heino Falcke en Marijke Haverkorn van de Radboud Universiteit Nijmegen zijn uitgenodigd om een lezing te geven.